مرتضی افقه اقتصاددان و استاد دانشگاه چمران اهواز

دولت از ایده پرداخت مستقیم یارانه به مردم با حذف ارز خبر داده است. تجربه‌های گذشته نشان داده این سیاست نه‌ تنها به بهبود معیشت مردم منجر نمی‌شود، بلکه تورمی ایجاد می‌کند که یارانه پرداختی را در مدت کوتاهی مستهلک می‌کند. این سیاست یک تجربه شکست‌ خورده است. در دوره آقای احمدی‌نژاد نیز با همین تحلیل که قیمت‌ها آزاد و پول آن به مردم داده شود، قیمت‌ها افزایش یافت و تورمی ایجاد شد که یارانه پرداختی نتوانست آن را پوشش دهد.

در دولت آقای رییسی نیز همین منطق تکرار شد با این استدلال که پول را مستقیم به مردم می‌دهیم. ارز ۴۲۰۰ تومانی حذف شد و یارانه‌ها تقریبا ۹ تا ۱۰ برابر افزایش پیدا کرد؛ از ۴۵ هزار تومان به حدود ۴۰۰ هزار تومان. اما دیدیم که باز هم تورم، تمام این یارانه را بلعید. مشکل اصلی اینجاست که یارانه معمولا فقط یکبار افزایش پیدا می‌کند، اما تورمی که ایجاد می‌شود، در سال‌های بعد هم ادامه دارد؛ آن هم با نرخ‌های دو رقمی، ۳۰ درصد و حتی بالاتر. نتیجه این می‌شود که در سال اول شاید بخشی از فشار جبران شود، اما از سال دوم عملا یارانه مستهلک می‌شود و این مردم هستند که زیان می‌کنند.

اخیرا وزارت کار عددی حدود یک میلیون تومان برای هر نفر و برای ۸۰ میلیون نفر مطرح کرده که نسبت به دفعه قبل حدود دو و نیم برابر شده است. اما این افزایش شدید – که در عمل بیش از ۱۲۰ هزار تومان به هزینه‌های قبلی اضافه می‌کند – به نظر من توفان تورمی ایجاد خواهد کرد و بعید است این یارانه بتواند آن را جبران کند.

مسوولان اقتصادی از وزیر اقتصاد گرفته تا سایر تصمیم‌گیران می‌گویند باید ارز یکسان شود تا رانت از بین برود. اما سوال اینجاست که آیا در شرایط فعلی، دولت اساسا امکان یکسان‌سازی نرخ ارز را دارد یا نه؟ قیمت ارز امروز عملا تحت تاثیر متغیرهایی است که خارج از اختیار دولت و حتی خارج از کنترل بانک مرکزی است؛ متغیرهایی مثل شرایط سیاسی، تهدیدهای نظامی و نااطمینانی‌های بین‌المللی.

برای من تعجب‌آور است که با وجود این همه تجربه ناموفق، باز هم چنین صحبت‌هایی مطرح می‌شود. تک نرخی شدن ارز دو حالت بیشتر ندارد یا دولت به اندازه کافی ارز در اختیار دارد که بتواند قیمت بازار آزاد را مدیریت و حتی به سمت پایین هدایت کند یا چنین امکانی را ندارد. در شرایط فعلی، دولت ارز کافی ندارد و ناچار است مرتب خودش را به قیمت بازار آزاد نزدیک کند. یعنی این دولت است که تابع بازار آزاد می‌شود، نه بازار آزاد تابع دولت. در واقع، آنچه آقایان از آن به عنوان تک‌نرخی شدن یاد می‌کنند، چیزی جز افزایش مستمر نرخ ارز رسمی نیست.